براي تبيين جايگاه صبر در سيره آن درّ يگانه هستي، عبارات بسياري را ديدم، ولي سخني قويتر و زيباتر و همآهنگتر با قرآن، از كلام امام صادق(علیه السلام) در اين مورد نيافتم، همان را تقديم ميكنم!
از امام صادق (علیه السلام)بشنويم
در طي صراط مستقيم حق و عدالت،خدايش به صبر و رفق فرمان داد[1] : « بر طعن و ياوهگوئي كافران و مكذّبان صبور و شكيبا باش و به طرزي نيكو( كه مقتضاي مدارا و حلم و بزرگواري است) از آنان دوري گزين. و كار آن كافران مغرور نعمت و مال را به من واگذار و اندك زماني به آنها مهلت ده (تا وقت انتقام فرا رسد)....»[2]
و نيز وي را فرمود: « هميشه بدي (خلق) رابه بهترين شيوه( كه خير و نيكي است) دفع كن و دور گردان، تا بنگري همان كس كه گوئي با تو بر سر دشمني است، دوست و خويش تو گردد. و ليكن به اين مقام بلند(يعني در پاداش بدي نيكي كردن) كسي نميرسد جز آنان كه (در راه دينداري) داراي مقام صبر وثبات و ( در معرفت الهي) صاحب حظّ بزرگند.»[3]
پس پيغمبر (صلی الله علیه واله وسلم) صبر پيشه ساخت و در موقعيّتي كه دعوت خود را آشكار و علني ساخته بود، آزار مردم و قوم خود را تحمّل كرد[4] تا آنجا كه نسبتهاي ناپسندي چون سحر و جنون و كذب به وي دادند. او دلتنگ شد، پس خداي متعال فرمود:
« و ما محققاً ميدانيم كه تو از آنچه امّت ( در طعنه و تكذيب تو) ميگويند سخت دلتنگ ميشوي، پس به ذكر اوصاف پروردگارت تسبيح گو و از نمازگزاران باش»[5] ( تا با ياد خدا، شاد خاطر شوي)[6]
باز هم او را تكذيب كردند و آزار دادند و او محزون شد.
پس خدايش وحي نازل نمود كه:« مابه تحقيق ميدانيم كه كافران در تكذيب تو سخناني ميگويند كه تو را افسرده و غمگين ميسازد (دل شاد دار) كه آن ستمكاران نه تو را تكذيب ميكنند، بلكه آيات خدا را انكار ميكنند، و همانا پيغمبران پيش از تو را هم تكذيب كردند، و آنها بر همه تكذيبها و اذيّتهاي منكران صبر نمودند تا آن گاه كه ياري ما شامل حال آنها شد...»[7]
به دنبال اين پيام، حضرت بيش از گذشته ملازم صبر شد، پس از آن كافران پا را فراتر نهاده و تكذيب را به خدا نسبت دادند. پيغمبر (صلی الله علیه و اله وسلم) فرمود: دربارة خودم و خاندان و آبرويم صبر كردم، ولي در بد گفتن به معبودم صبر ندارم!
خداي عزّوجل وحيش فرستاد كه:
« و همانا ما آسمانها و زمين و آنچه بين آنهاست همه را در شش روز آفريديم و هيچ رنج و خستگي به ما نرسيد. پس تو (اي رسول) بر آنچه ميگويند(و ميكنند از آزار و تكذيب) صبر كن....»[8]
پس از اين دستور پيغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم) در جميع حالات صبر ميورزيد. پس از مدّتي بشارتي دريافت كه عترت او به امامت خلق برگزيده شوند و به مقام صبر توصيف گرديدند، و خدائي كه ثناي او عظيم است فرمود:
« و برخي از آنان را پيشواياني قرار داديم كه خلق را به امر ما ( نه بامر خلق) هدايت كنند،آنگاه كه (در راه حق) صبر كردند و در آيات ما مقام يقين يافتند.»[9]
به دنبال اين بشارت كه پيآمد صبر سنگين و طولانياش، دريافت نمود، حضرتش فرمود:
« اَلصَّبْرُ مِنَ الْايمانِ كَالرَّأْسِ مِنَ الجَسَدِ »
«صبر در ساختار ايمان آن چنان ضرورت دارد، كه سر در پيكر و جسد»
خداي محمّد (صلی الله علیه و اله وسلم)اين سخنش را سپاس گفت و قدرداني نمود، و پيامي نو بر وي نازل فرمود:[10]
« ... و آن سخن و وعده نيكوي خداي تو بر بني اسرائيل تحقّق يافت به پاداش صبري كه (در مصائب) نمودند، و ويران كرديم آنچه را فرعون و قومش ميساختند و ميافراشتند، و آنان را برانداختيم.»[11]
پس از دريافت اين پيام بود كه پيغمبر(صلی الله علیه و اله وسلم) فرمود: اين بشارت و اعلام زمان انتقام است، پس خداي(عزّ و جل) جنگ با مشركان را بر وي مباح نمود و فرمان نازل فرمودكه:
« بكشيد مشركان را هر جا يافتيد و آنان را دستگير و محاصره كنيد و هر سو در كمين آنها باشيد...»[12]
« و هر جا كه مشركان را يافتيد به قتل رسانيد و آنان را از همان وطن كه شما را آواره كردند برانيد...»[13]
پس خداي بزرگ آنان را به دست پيغمبر (صلی الله علیه و اله وسلم)و دوستانش به قتل رساند، و ثواب صبرش را علاوه بر آنچه براي آخرتش ذخيره فرموده، به او عطا فرمود.
«نتيجه» پس هر كس صبر ورزد وبه حساب خدا گذارد، از دنيا بيرون نشود، تا خدا چشم او را در شكست دشمنانش روشن نمايد، افزون بر آنچه براي آخرت او ذخيره ميدارد.[14]
1- بيان امام صادق (علیه السلام) اصول كافي باب الصبر ( ج 3 مترجم ص 140 ش 3)
2- سوره مزمّل آيه 10 و 11
3- سوره فصّلت آيه 34 و 35
4- دكتر آيتي در تاريخ پيغمبر اسلام (ص 96) گويد: با نزول آيه 94 و 95 سوره حجر پيغمبر (صلی الله علیه و اله وسلم) دعوت خود را عمومي و علني گردانيد. (روايات هم همين را گويد: الميزان ج 12 ص 208)
1- سوره حجر آيه 97 و 98
2- با استفاده از تفسير – الميزان ج 12 ص 206
3- سوره انعام آيه 33 و 34
1- سوره ق آيه 38 و
2- سوره سجده آيه 24
3- خواننده گرامي، ما خواستيم عين آنچه در روايت آمده بياوريم، شما قسمت قبل آيه را نيز بنگريد تا زيبائي بيان قرآن را چند برابر دريافت نمائيد.
1- سوره اعراف آيه 137
2- سوره توبه آيه 6
3- سوره بقره آيه 191
4- اصول كافي باب الصبر حديث 3 ( مترجم ج 3 ص 140)
- تابان -
